Suudi Arabistan Finans Sistemi Hakkında

 

Suudi Arabistan’ın Finans Sistemi



Suudi Arabistan’ın finans sistemi, bankacılık, sermaye piyasaları, sigorta ve diğer finans kurumlarından oluşur. Ülke ekonomisi petrol dışı sektörlerin öneminin artmasıyla çeşitlenmektedir; örneğin 2023’te Gayri Safi Yurtiçi Hasıla’nın %49,9’u petrol dışı kaynaklardan sağlanmıştır. Bu dönemde finans sektörü genel olarak istikrarlı kalmıştır. Uluslararası Para Fonu’na (IMF) göre Suudi bankacılık sistemi yüksek sermaye yeterlilik oranına sahip ve dış şoklara karşı dayanıklıdır. Ayrıca yapılan büyük altyapı yatırımları ve reformlar finansal altyapının güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır.

Bankacılık sektörü (ticari bankalar, İslami bankalar, düzenleyici kurumlar)

Suudi Arabistan’da bugün 15 yerli banka ve 24 yabancı banka şubesi faaliyet göstermektedir. Örneğin, Suudi Ulusal Bank (Saudi National Bank – SNB) ülkenin en büyük bankasıdır (önceki NCB ve Samba’nın birleşmesiyle). Diğer önde gelen bankalar arasında Al Rajhi Bank (tamamen İslami prensiplere göre çalışan), Riyad Bank, Banque Saudi Fransi, Alinma Bank, Arab National Bank ve Bank AlBilad sayılabilir. 2023 itibarıyla bankaların sermaye yeterlilik oranı %20,1’e ulaşmış olup kredi hacmi hızla büyümüştür. Bu bankalar, Suudi Merkez Bankası (SAMA) tarafından sıkı şekilde denetlenir. Sermaye piyasalarındaki işlemler ise Sermaye Piyasası Kurulu (CMA) gözetimindedir.

Sermaye piyasaları (borsa, menkul kıymetler, yatırım araçları)



Ülkedeki sermaye piyasalarının merkezinde Tadawul (Suudi Borsası) yer alır. Tadawul, Orta Doğu’nun en büyük borsalarından biri olup 2024 sonunda toplam piyasa değeri ~10,2 trilyon Suudi riyaline ulaşmıştır (yaklaşık 2,72 trilyon USD). 2024’te hisse senedi işlem hacmi bir önceki yıla göre %39,7 artış göstererek ~1,86 trilyon SAR olmuştur. Sermaye piyasasında ayrıca yatırım fonları, menkul kıymet yatırım ortaklıkları (örneğin gayrimenkul yatırım ortaklığı), devlet ve şirket tahvilleri ile sukuk (İslami tahvil) gibi çeşitli araçlar bulunur. Yatırım fonlarının yönetimindeki toplam varlık 2024’te 1 trilyon SAR’ı aşmıştır. Kamu ve özel sektör tahvil/sukuk piyasası da genişlemektedir; 2024 sonunda bu piyasadaki toplam tutar 663,5 milyar SAR düzeyindedir. Böylece sermaye piyasaları hem hisse senetleri hem de sabit getirili menkul kıymetler açısından derinleşmeye devam etmektedir.

İslami finansın rolü ve uygulamaları

Suudi Arabistan, İslami finans alanında dünya lideridir. Ülkedeki İslami finans sektöründeki toplam varlıklar 3,1 trilyon SAR’ı aşmış olup bu, küresel İslami finans varlıklarının yaklaşık üçte birine tekabül eder. Bankalar, İslami prensiplere sıkı sıkıya uyar; faiz (ribâ) yasaktır. Bunun yerine kar-zarar ortaklığı (mudaraba/müşaraka) veya maliyet artışlı finansman (murabaha) gibi faizsiz yöntemler kullanılır. Örneğin Al Rajhi Bank gibi bazı bankalar tamamen İslami finansman modeliyle çalışır. Kamu ve özel sektör finansmanı için geleneksel tahvil yerine sukuk ihraç edilir; Suudi Arabistan günümüzde dünyanın en büyük devlet sukuk ihracatçısı konumundadır. Ayrıca Katılım Sigortası (takaful) gibi İslami sigorta ürünleri de hızla büyüyen bir piyasadır.

Dijital finans ve fintech gelişmeleri

Suudi Arabistan dijital ödeme sistemlerini büyük ölçüde modernize etmiştir. Örneğin SAMA verilerine göre 2024 sonunda yaklaşık 11,5 milyar banka kartı işlemi gerçekleşmiş ve ülke genelinde ~2 milyon POS cihazı kullanılmıştır. Bu sayede kartlı ödeme hacmi son 10 yılda yaklaşık 30 kat artmıştır (bkz. Şekil 1). Maliye teknolojileri (FinTech) alanında da kapsamlı reformlar yapılmaktadır. 2021’de SAMA liderliğinde FinTech Stratejisi hayata geçirilmiş ve Fintech Saudi adlı inovasyon merkezi kurulmuştur. Hedefler arasında 2025’e kadar fintech şirket sayısını üç katına çıkarmak ve işlem hacimlerinin %70’ini dijital kanallara kaydırmak bulunuyor. Yatırımlar da hızla artmaktadır: 2023’te Suudi fintech şirketlerine ~791 milyon dolar yatırım yapılmış, FinTech şirket sayısı 226’yı aşmıştır. Ayrıca ülke 3 dijital banka lisansı çıkarmıştır (örn. STC Bank, D360 Bank, Vision Bank).

Anlık ödeme altyapısı da önem kazanmıştır. Suudi Arabistan’ın Sarie adlı 7/24 anlık ödeme sistemi, 2024’te yaklaşık 600 milyon işlem gerçekleştirmiştir (Şekil 2). Bu gelişmeler sayesinde perakende finansal işlemlerin %70’i artık elektronik kanallardan yürütülmektedir. Genel olarak Suudi dijital finans ekosistemi, FinTech startupları, dijital bankalar ve e-ödeme çözümleriyle sürekli büyümektedir.

Vizyon 2030 kapsamındaki finansal reformlar

Suudi Arabistan’ın Vizyon 2030 stratejisi çerçevesinde Finans Sektörü Geliştirme Programı (FSDP) uygulanmaktadır. Bu program sermaye piyasalarını derinleştirmeyi, finansal ürün çeşitliliğini artırmayı ve inovasyonu teşvik etmeyi amaçlar. Örneğin 2022’de yayımlanan FinTech Stratejisi ile fintech şirket sayısının 2030’a dek 525’e çıkarılması ve 18.000 yeni iş yaratılması hedeflenmiştir. Kurumsal alanda da açılımlar yapılmıştır: Sermaye Piyasası Kurulu (CMA) 1 Şubat 2026 itibarıyla tüm yabancı yatırımcıların herhangi bir ön koşul olmaksızın Suudi borsasına doğrudan katılabilmesine izin vermiştir. Önceden zorunlu olan “Nitelikli Yabancı Yatırımcı” (QFI) statüsü artık aranmamaktadır. Bu tür reformlar, yurtdışı sermaye girişini artırarak piyasa likiditesini ve derinliğini yükseltmeyi hedeflemektedir.

Merkez Bankası’nın (SAMA) rolü ve para politikaları

Suudi Merkez Bankası (SAMA), para politikasını yürütmek, finansal istikrarı sağlamak ve bankacılık sistemini denetlemekten sorumludur. Riyal para birimi 1986’dan bu yana ABD dolarına sabitlenmiştir (3,75 SAR = 1 USD). Sabit kur rejimi nedeniyle SAMA faiz oranlarını çoğunlukla uluslararası gelişmelere paralel belirler. Örneğin Eylül 2025’te SAMA politika faizi olan repo oranını %4,75’e çekmiştir. SAMA, bankaların güçlü sermaye yapısını da gözetler; 2023 sonunda bankaların sermaye yeterlilik oranı yaklaşık %20 olarak ölçülmüştür. Ayrıca ödeme sistemlerinin modernizasyonuna öncülük ederek dijital altyapıları (Mada kart, Sarie, SADAD vb.) güçlendirmekte ve FinTech yenilikleri için uygun bir düzenleyici ortam sağlamaktadır. Sonuç olarak SAMA, finansal sistemi güvence altına alıp krizlere karşı dirençli kılma misyonu doğrultusunda hareket etmektedir.

Yorumlar

Popüler Yayınlar